Prva vogošćanska džamija, podignuta u drugoj polovini XV stoljeća, najvjerovatnije oko 1480. godine, predstavljala je jedan od najstarijih islamskih vjerskih objekata na prostoru između Sarajeva i Visokog. Prema kazivanjima starijih mještana i istraživanjima lokalnih hroničara, bila je to skromna, ali dostojanstvena građevina – zidana od ćerpića, sa četverostrešnim krovom i drvenom munarom. U njenom prostoru moglo je klanjati oko 70 vjernika, što govori o tadašnjoj veličini i značaju naselja.

Na svojoj slici, rađenoj po kazivanju jednog hadžije, ovjekovječio ju je profesor Salem Merdan.

Današnji restoran „Čardak“ sagrađen je na dijelubtemelja te porušene džamije.

Uz džamiju se nalazilo mezarje sa bijelim nišanima, kao i turbe, a cijeli kompleks svjedočio je o višestoljetnom kontinuitetu života muslimanskog stanovništva na ovom prostoru. Prema jednom svjedočenju, na nišanu iz 1555. godine bila je zabilježena sahrana žene po imenu Ferduna, kćerke kapetana Čehaje, što dodatno potvrđuje duboku historijsku ukorijenjenost zajednice.

Tokom 1951. i 1952. godine, u vrijeme izgradnje moderne saobraćajnice koja je povezivala Vogošću sa Sarajevom, kao i izgradnje parking prostora ispred tadašnjeg preduzeća „Tito“ („Pretis“), preko noći je uklonjeno muslimansko mezarje na prostoru od oko 14 duluma. Bijeli nišani i posmrtni ostaci jednostavno su nestali. Sudbina ekshumiranih ostataka nikada nije zvanično objašnjena, a prema usmenim predanjima, dio njih je završio na gradskoj deponiji.

Posebno bolna činjenica jeste da su pravoslavne grobnice, koje su se nalazile u blizini, uredno izmještene na prostor današnjeg pravoslavnog groblja na Rosuljama. Ta razlika u tretmanu jasno ukazuje na selektivni odnos tadašnjih vlasti prema kulturno-vjerskom naslijeđu.

Džamija u Ugorskom NEKAD i SAD

U maju 1952. godine, gotovo istovremeno, porušena je i sama džamija zajedno sa tekijom. Objekti neprocjenjive historijske i duhovne vrijednosti nestali su bez traga i bez javne rasprave. Nisu provedena arheološka istraživanja, nije sačinjena adekvatna dokumentacija, niti je zajednici ostavljena mogućnost da zaštiti ili izmjesti svoje svetinje.

Pod firmom urbanizacije i napretka, izbrisani su materijalni tragovi postojanja jednog naroda na tom prostoru. Iako je ideološki okvir tog vremena formalno zagovarao jednakost, u praksi su postojali „dupli aršini“ – ono što je pripadalo većinskoj ideološkoj ili nacionalnoj matrici bilo je zaštićeno, dok je islamsko naslijeđe ostavljeno bez institucionalne brige.

Rušenje mezarja i džamije nije značilo samo uklanjanje objekata; ono je imalo simboličku dimenziju. Groblja i bogomolje su temelj kolektivnog pamćenja. Njihovim nestankom pokušava se prekinuti veza između prošlosti i sadašnjosti, između predaka i potomaka.

Međutim, iako su fizički tragovi uklonjeni, duhovni kontinuitet nije prekinut. Ezani nisu utihnuli u srcima vjernika.

Uprkos opstrukcijama i nepovoljnoj političkoj klimi, vjernici su tek 1964. godine, vlastitim sredstvima, u naselju Ugorsko uspjeli podići novu džamiju. Taj čin bio je izraz upornosti, dostojanstva i odlučnosti da se sačuva vjera i identitet. Gradnja nije bila samo građevinski poduhvat – bila je to tiha, ali snažna poruka da se duhovni život ne može zabraniti dekretom niti zatrpati asfaltom.

Tokom odbrambeno-oslobodilačkog rata u BiH 1992.-1955. godine, 1. septembra 1992. godine, i ta džamija je porušena. Time je nastavljena tragična nit uništavanja vjerskih objekata kao pokušaja zastrašivanja i brisanja tragova prisustva jednog naroda.

Ali ni tada ezani nisu utihnuli.

Nakon agresije, džamija je obnovljena, uz blago proširenje, i svečano otvorena 1. septembra 2002. godine. Njena obnova simbolizira pobjedu trajanja nad razaranjem, pamćenja nad zaboravom i zajedništva nad pokušajima brisanja identiteta.

Historija prve vogošćanske džamije nije samo priča o jednom srušenom objektu. To je priča o odnosu vlasti prema kulturnom i vjerskom naslijeđu, o nepravdama počinjenim pod izgovorom modernizacije, ali i o snazi naroda da sačuva svoj identitet.

Asfalt može prekriti temelje, ali ne može izbrisati sjećanje.

Zidovi se mogu srušiti, ali glas ezana – jednom kada se ukorijeni u narodu – ne može se utišati.

Džamija na lokalitetu Turbe slikao Salem Merdan po sjećanju jednog hadžije