---

---

Napomena: O Bošnjacima i Bosni napisano je i piše se mnogo tekstova, ispričano je i priča se bezbroj priča. Zašto je potreban ovaj tekst, koji je motiv ove priče!? Svaki tekst i sve priče o Bošnjacima i Bosni izloženi su kroz neku ličnu prizmu. Neko je Bošnjake i Bosnu gledao kroz prizmu političkih interesa ili ideoloških stereotipa; neko da iskali svoj otrov mržnje prema Bošnjacima i da opravda pohlepu prema njihovoj zemlji Bosni; neko da izrazi svoju ljubav i prema Bošnjacima i prema Bosni; neko kroz prizmu kulturološke arogancije i vjerske netrpeljivosti; neko iz oholosti sopstvene neukosti... Niko kroz prizmu činjenica! Zato je potreban ovaj tekst o Bošnjacima i Bosni kroz prizmu činjenica, to je motiv ove priče: da se jasno kaže ko su Bošnjaci i kakva je zemlja Bosna.
Da bi se omogućilo maksimalno prisustvo činjenica, izlaganje je organizovano kao interakcija tematski koncipirane Liste pitanja koja obuhvata bitne aspekte ove teme i sažetih odgovora potkrijepljenih činjenicama.

---

Islamski elementi u kulturnom identitetu Bošnjaka

---

U ovom serijalu autor obrađuje tematiku i odgovara na pitanje koja se najčešće nameću u naulnim i drugim raspravama.
1. Da li je postojala prinuda u prihvatanju islama?
2. Koji su bili uslovi prihvatanja islama u Bosni?
3. Praksa Devširme – “danak u krvi”; Ilber Ortajli
4. Okolnosti širenja islama na Balkanu i u Bosni
5. Koji dio stanovništva Bosne je prihvatio islam i zašto?
6. Koji dio stanovništva u Bosni nije prihvatio islam i zašto?
7. Po čemu je Ahdnama sultana Mehmeda Fatiha od epohalnog značaja?
8. Kada i s koji ciljem je kreiran mit o “prisilnoj islamizaciji” i “turskom ropstvu”?
10. Ko su eksponenti mitova o “prisilnoj islamizaciji” i “turskom ropstvu”?
11. Koji su strateški ciljevi i neposredni efekti mita o “prisilnoj islamizaciji”?
12. Zašto je nužno potpuno odbacivanje mita o “prisilnoj islamizaciji”?
13. Koliko dugo i na kolikom prostoru je islam prisutan u Evropi?
14. Da li je islam neizbrisivi palimpsest navodno monokulturne Evrope?
15.Zašto je Bosna paradigma multi-kulturne i multi-konfesionalne Evrope?

1. Da li je postojala prinuda u prihvatanju islama?
Niti je postojala niti je mogla postojati. Vjerska prinuda je eksplicite isključena
i zabranjerna u Islamu odredbama Kur'ana. Ove odredbe je afirmisao Muhammed a.s. 623 godine u četiri člana Medinske povelje (Medinskog ustava). Od tada do danas, vjerska prinuda je nepoznata u praksi islamskih država.

2. Koji su bili uslovi prihvatanja islama u Bosni?
Budući da je prihvatanje i neprihvatanje islama bilo pitanje slobodne volje, odluka je zavisila od procjene prednosti i nedostataka koje je donosila jedna ili drugi odluka. Iako se najviše insistira na ekonomskim prednostima i zadržavanju privilegija koje je, navodno donosilo dobrovoljno prihvatanje Islama, činjenice ne potvrđuju postojanje značajnih ekonomskih šrednosti, dok su privilegije bile skopčane sa jednim velikim i konkretnim rizikom. Naime, iako su porezi bili neznatno niži za muslimane, obaveza plaćanja zećat u iznosu od 2.5 % od ukupne vrijednosti neakativnog kapitala (u novcu, zlatu, srebru, nakitu) u mnogim slučajevima je znatno premašivala iznost ušteđen na razlici u porezu. Treba dodati i da se obavezni porez u iznosu od 10% godišnje zarade za muslimane mijenjao proporcionalno sa promjenama u zaradi, dok je za nemuslimane bio fiksni i vrlo rijetko se mijenjao, zavisno o opšte ekonomske situacije (inflacije) u državi.

3. Praksa Devširme – “Danak u krvi”
Praksa Osmanlijske države uzimanja zdrave i nadarene muške djece hrišćana i njihovo školovanje za administrativnu i vojnu službu, poznata pod službenim nazivom Devširme, notorno je ozloglašena i demonizirana u književnosti kao “Danak u krvi”, kao i u najvećem broju historijskih prikaza. Prema ovom generalno prihvaćenom stereotipu, vlasti su slale vojsku da pokupi koligko hoće djece i koju god hoće djecu. Na vijest o njihovom dolasku, izbezumljeni roditelji su skrivali djecu po kućama ili, ako bi stigli, u obližnjim šumama. Vojska je otimala bebe sa grudi dojilja, one malo starije hvatala po seoskim sokacima, trpala u sepete na konjima i nosila u nepoznato, najčešće, zauvijek. Dok su odlazili, pratio ih je vrisak majki, vika očeva i starije braće i miješao se sa odjekom dječijeg plača. Prema istoj verziji, samo po sebi se razumije da vojnici – askeri, nisu ostavljali nikakvu potvrdu ni čiju djecu, ni koliko djece su prisilno uzeli.
O tome kako je Devširme izgledala u realnosti detaljno piše eminetni turski hsitoričar Ilber Ortajli. Uvijek je bio unaprijed najavljen dolazak vojske, da bi roditelji mogli navrijeme donijeti svoju djecu na pregled, ako su im kojim slučajem bila u drugom selu, kod rođaka, ili u planini sa blagom – ovcama, koama, govedima. Naime, za njih je uzimanje jednog djeteta na školovanje u Istanbul o državnom trošku, značilo mnogo više nego državna stipendija jer je predstavljalo dragocjenu mogućnost da se njihov sin kasnije, kada stekne visoko zvanje, oduži i njima i selu pružajući i sve vrste pomoći.
Uzrast djece bio je određen. Samo djeca između 7 i 10 godina, koja su preležala dječje bolesti ulazila su u izbor. Sa vojskom je dolazio i liječnik koji je u skladu su postojećim normama provjeravao fizički rast i zdravlje djece, kao i njihov vid, sluh i bistrinu. Svaki pokuaj roditelja da prikriju neku mahanu svoje djece, ili da potkupljivanjem privole liječnika da uzme djecu koa nisu odgovarala normama, odlučno se odbijao jer je za takve propuste liječnike čekala oštra kazna. Iz jedne porodice moglo se uzemti samo jednom i to samo jedno muško dijete. Od porodica koja sui mala samo jedno muško dijete, dijete nije moglo biti uzeto. U isto područje, dolazilo se samo jdnom u 7 sedam godina. Imena roditelja i naziv sela bikježio se a roditeljima je država redovno slala izvještaj od zdravlju djeteta i napredovanju u njegovom školovanju. Odluka o prihvatanju islama ostavljana je djeci a donosili su je tek sa navršenih 14 godina. Ilber Ortajli navodi slučaj jednog profesora protiv kog je bila podnesena tužba da je od jednog svog učenika tražio da se izjasni prije nego što je navršio 14 godina. Profesor je oslobođen optužbe, jer je utvrđeno da je razgovor sa dječakom vodio kada je ovaj navršio 15 i ušao u 16-tu godinu. Isti autor navodi da je bio kiznenađen brojem učenika koji su se izjasnili da žele zadržati svoju vjeru (i pravoslavnu i katoličku), a koji su bez ikavkih posljedicqa produžili školovanje do kraja i napravili značajne karijere, posebno u vojsci i mornarici.

4. Okolnosti širenja islama na Balkanu i u Bosni
Činjenica da su i nakon prvih 300 godina vladavine Osmanlijskog carstva, dakle u periodu njegovog jačanja i prosperiteta, na cijelom Balkanu muslimani predstavljali znatno ispod 50% stanovništva (osim u Bosni, gdje je iz poznatih razloga taj procenat bio viši nego u ostalim područjima), nedvosmisleno potvrđuje da je lokalno stanovniptvo smatralo daleko povoljnijom odluku da ne prihvati Islam. Izuzetno spori porast broja onih koji su prihvatali Islam, islustruje i podatak da bi sa 1% prelaskamun Islam godišnje, već poslije 100 godina, stanovnici Balkana bi 100% bili muslimani. To znači da su sasvim druge okolnosti (a ne prisila, koja nije ni postojala), imale presudnu ulogu u odluci da se prihvati ili da se ne prihvati Islam.

5. Koji dio stanovništva Bosne je prihvatio Islam i zašto?
Privilegije muslimana su uključivale njihovo pravo na rad u državnim institucijama (primarno u administrativnim, sudskim i vojnim organima), iako treba imati u vidu da je tu postajao iznenađujuće visok broj izuzetaka, posebno u vojnoj službi i mornarici gdje su mnogi visoki oficira bili na položajima iako nisu prešli u Islam. Međutim, prihvatanje Islama ujedno je značilo i prihvatanje poziva u vojsku, obaveze striktno ograničene samo na muslimane. Imajući u vidu da je tokom cijelog svog postojanja, Osmanlijska država bila praktično kontinuirano u rat na nekom dijelu svoje ogromne teritorije, generacije muslimana ove države provodile su prosječno od 8 – 15 godina u vojsci, pri čemu je prosjek poginulih tokom postojanja Osmanlijske carevine, bio veoma visok i kretao se od 15% - 86% regrutirane populacije sa područja Bosne, zavisno od intenzitetqa ratnih operacija. Sasvim zanemaren aki vjerovatno najznačajnihi pdatak pri donošenju odluke predstavlja ćčinjenica da je prihvatanje islama značilo radikalnu promjebnu dotadašnjeg života ne samno svakog pojedince nego i svih članova njihovih porodica. Ova promjena obuhvatala je sve sfere života, od ekonomske do duhovne, od svakodnevnih obaveza do tradicionalnih kulutrnih obrazaca i narodnih običaja. Prema tome, Islam je prihvatio mahom onaj dio stanovništva Bosne, za koji je dolazak Osmanlijske države bio spas od progona susjednih katoličkih, odnosno, ortodoksnih hriščćanskih država i koji su, inspirisani dubokim i autentičnim osjećajem religioziteta, Islam iskreno prihvatili kao poslednju Božju Objavu ljudima

6. Koji dio stanovništva u Bosni nije prihvatio Islam i zašto?
Kada se ima u vidu činjenica da odluka da se ne prihvati Islam nije povlačila doslovno nikakve sankcije od strane vlasti, omogućavala je da se zadrži ustaljeni način života. Ograničen ili čak i isključen pristup državnoj službi i napredovanju u karijeri, veoma efikasno se kompenzirao uključivanjem svih članova porodice u sve obaveze porodičnog života i zadržavanje tradicionalnog načina u svim njegovim sferama. Najveća i bez smnje, u najvećem broju slučajeva presudna prednost ne prihvatanja Islama, odnosila se na oslobođenje nemuslimana od obaveze ratovanja. Zahvaljujući tome, ekonomski položaj hrišćanskog stanovništva u granicama Osmanlijske države na Balkanu, bio je daleko bolji nego položaj hrišćana kmetova u susjednim hrišćanskim/kršćanskim državama, kao i u ostatku Evrope. Ujedno, demografski porast hrišćanskog stanovništva u Osmanlijskoj državi, kroz cijeli period njenog postojanja, bio je najveći u njihovoj dosadašnjoj povijesti. Podatak da se u neki dijelovima Bosne hrišćansko stanovništvo samo od prirodnog porasta udvostručilo u rekordnom vremenu, predstavčja ne samo demografski kuriozitet nego i uvjerljiv dokaz o tome da su uslovi neprihvatanja Islama za najveći dio stanovništva Osmanlijske carevine, bili objektivno neuporedivo povoljniji od uslova njegovog prihvatanja.

7. Po čemu je Ahdnama sultana Mehmeda II Fatiha od epohalnog značaja?
Ahdnama (Ahdnama) je po formi povelja, proglas, po sadržini najviši zvanični dokument Osmanlijske carevine. U konkretnom slučaju riječ je o Ahdnami koju je na polju u milodražu kod Kiseljaka, 28. maja 1463. godine, sultan Mehmed II Fatih uručio fra Anđelku Zvizdoviću.
Epohalni značaj Ahdname ogleda se u činjenici da je to prvi takav dokument na tlu Evrope koji pripadnicima druge religije garantuje trajno pravo na život, sva njihova vjerska, kulturna, institucionalna prava, zaštitu vjerskih objekata i posjeda, kao i pravo na slobodno kretanje na cijeloj teritoriji carevine. Sve one koji relativiziraju ovaj epohalni dokument kao dokaz da je vjerska tolerancija kao obaveza države, u Evropi postojala samo u islamskim država stoljećima prije nego što se ta praksa ustalila u hrišćanskim državama Evrope, treba podsjetiti da je djelo Džona Loka Pismo o toleranciji (A Letter Concerning Toleration), objavljeno tek 1689 godine kao filozofski utemeljeno obrazloženje opravdanosti tolerancije države prema oficijalnoj religiji – ali nikako ne i prema drugim religijama – a da je vjerska tolerancija kao obaveza države uspostavljena znatno kasnije!
Jednako je neosnovan i pokušaj da se epohalni značaj Ahdname dovede u pitanje tako što se interpetira kao lična odluka tog dana dobro raspoloženog samovoljnog istočnjačkog despota, a ne kao oficijalni stav proizišao iz karaktera države. Naime, iako Ahdnamu objavljuje i potpisuje lično sultan Mehmed II Fatih, on to čini kao zastupnik islamske države čiji karakter ga apsolutno obavezuje da donese takvu odluku. Utoliko, Ahdnama nije nikakva lična odluka, još manje odluka samovoljnog istočnjačkog despota koji je tog dana ustao na desnu nogu! Dvoljan dokaz jeste i formulacija kojom sultan ne samo svim svojim podanicima, nego i samom sebi uskraćuje pravo da ovu odluku povuče ili bilo kada dovede u pitanbje! Ahdnamu usitinu nije osporio ni sam sultan mehmed II Fatih, ali isto tako ni jedan od sultana Osmanlisjkog carstva koj su vladali poslije njega. Suprotno vladajućem klišeu, vladar islmske države je sve samo ne samovoljan! Kao sekularni ali i duhovni vladar (Khalifa), on je obavezan da vlada u skladu sa najvipim dokumentom islamske države a to je Kur’an, koji je ujedno i njen ustav, kao što je intencionalno – ustav čovječanstva! Ujedno, na to ga obavezuje i Medinska Povelja (Medinski Ustav) kao prvi i najvii pravni dokument islamske države, napisan 623 godine, dakle punih 1066 godina prije lokjovog prijedloga državi da toleriše svojhu oficijalnu religiju!?
Priloženi tekst Ahdname jasno i nepobitno potvrđuje upravo činjenicu da je vjerska tolerancija po prvi put u istoriji čovječanstva formulisana kao obaveza islamske države u Medini 623 godin i os tada je u praksi provođena u svim islamskim državavama, dok je u istoriji Evrope prvi put provedena u Osmanlijskoj carevini.
“Ja, sultan Mehmed-han, stavljam do znanja cijelom svijetu (svom puku i odli-čnicima) da se prema posjednicima ovog carskog fermana bosanskim redovnicima pojavila moja velika milost, pa zapovijedam slijedeće: Neka niko spomenutim (redovnicima) i njihovim crkvama ne pravi smetnje i neka ih niko ne uznemiruje. Neka oni bezbrižno stanuju u mome carstvu. A oni koji su izbjegli (pobjegli i otišli) neka su slobodni i sigurni. Neka dođu i neka bez straha stanuju u zemljama moga carstva. Neka se nastane u svojim samostanima i neka niko, ni moje visoko veličanstvo, ni itko od mojih vezira, ni od mojih sluga, ni od mojih podanika, niti itko od stanovnika moga carstva, – ne vrijeđa i ne uznemiruje spomenute. Neka im ne upada i neka ih ne ugrožava i ne vrijeđa ni njih, ni njihove duše (živote), ni njihov imetak, niti njihove crkve. Isto tako neka im je dopušteno da dovedu čovjeka sa strane (iz tuđine) u zemlje moga carstva. Zbog toga spomenutim velikodušno podarujem carsku zapovijed i zaklinjem se slijedećim teškim zakletvama: Tako mi Stvoritelja zemlje i neba, koji hrani sva stvorenja, i tako mi sedam mushafa, i tako mi našeg velikog vjerovjesnika (Muhammeda a.s.), i tako mi sablje koju pašem, – niko se neće protiviti onome što je napisano sve dokle god mi oni budu služili, dok se budu pokoravali i dok budu odani mojoj zapovijedi…”

8. Kada i s koji ciljem je kreiran mit o “prisilnoj islamizaciji” i “turskom ropstvu”?
Slabljenje Osmanlijske države na Balkanu (Rumeliji), koje se osjetilo već krajem 18. vijeka iako su prvi značajni signali bili najavljani krajem 17. i početkom 16. vijeka vojnim ekspedicijama Eugena Savojskog, iniciralo je planove za preuzimanje njenih teritorija od strane velikih sila. Prva faza planirana je kroz proces stvaranja novih hrišćanskih država na Balkanu na nacionalnoj(etničkoj9 osnovi, s pbzirom na multinacionalni sasta Balkana, to je u prvoj fazi značilo stvaranje Grčke, Bugarske, Srbije i Crne Gore, dok je rješavanje statusa Makedonije i Albanije, odnosno Bosne i Hercegovine, ostalo otvoreno sve do definitivnog raspada osmanlijske carevina. Ideološka propaganda koncentrisala se da stvaranje ovih država prikaže kao nacionalno oslobođenje vijekovima porobljenih i obespravljenih hrišćanskih naroda. Mit o prisilnoj islamizaciji kreiran je sa ciljem da ovakvu iskrivljenu i falsifikovanu sliku “turske vladavine“, opravda svoje velikodržavne planove isticanjem dva momenta: 1. Navodnu moralnu čvrstinu i religijsku nepokolebljivost onog dijela stanovništva Osmanlijske države, koji je smatrao da mu više odgovara ne da primi Islam. Da je ta opcija bila i pitanje slobodnog izbora i da je imala vipe prednosti nego nedostataka potvrdđuje i podatak da je takvih i poslije pet stoljeća života u Osmanlijskoj državi bilo znatno više nego onih koji su, takođe dobrovoljno, primili Islam - utoliko prije što takva odluka nije povlačila nikakve sankcije; 2. Navodno otsustvo moralne čvrstine i religijsku kolebljivost onog dijela autohtonog stanovništva koji je dobrovoljno primio Islam i da ga prikaže ili kao “Turke“, ili kao “otpadnike srpskog (hrvatskog) naroda koji su izdali pradedovsku veru“ i “poturice gore od Turčina“. To je značilo da dio autohtonog stanovništva koji je prihvatio Islam, (mahom Albance, Bošnjake i Rome) treba sve do jednog protjerati, a one koji odluče da ostanu istrijebiti do poslednjeg (Njegoš – Istraga Poturica). Novoformirane države osnovane na ovim ideološkim falsifikatima (Grčka, Bugarska, Srbija), odmah su se prihvatile ovog posla još dok su bile u statusu kneževina-vazala Osmanlijske carevine, tako da su nezavisnosti dobijenu odredbama Berlinskog Dogovora, 1878 godine dočekale praktično obavljenog posla. Turci (Osmanlije) su bili protjerani a autohtono muslimansko stanovništvo (Albanci, Bošnjaci, Pomaci i Romi), najvećim dijelom protjerani, prisilno pokršteni i brutalno likvidirani, gotovo svi tragovi dotadašnje islamske držva (džamije, hamami, mektebi) srušeni, mezarja preorana, zemljišni posjedi rekvirirani a njihova imanja, kuće, štale, stoka, oduzeti i dati hrišćanima – dojučerašnjim čipčijama i komšijama.

9. Ko su eksponenti mitova o “prisilnoj islamizaciji” i “turskom ropstvu”?
U propagandnu misiju satanizacije Islama generalno i osmanlijske vlasti posebno, uključile su se sve strukture novostovorenih država na Balkanu sa naglašeno anti-islamskom i anti-turskm ideologijom. U tomn smislu to je bio vladin projekt koji je imao apsolutni prioritet i u čijurealizaciju su vlasti ovih država uključile sve institucije i sve strukture društva kao i sva raspoloživa sredstva. Posebna pažnja posvećena je promociji ove anti-muslimanske i anti-turske ideologije kroz sve oblike književnosti – od izvornih i novonapisanih prikazanih kao izvornih epskih pjesama, preko obavezne školske lektire, do najboljih pisaca i pjesnika ovih država. U to vrijeme posebno značajnu ulogu u širenju vjerske mržnje i poziva na progon i uništenje domicilnog bošnjačkog muslimanskog stanovništva na tlu Srbije, Crne Gore i Bosne, imali su Petar Petrović Njegoš sa spjevom “Gorski vijenac” i Ivan Mažuranič sa poemom “Smrt Smail age Čengića, koncipirane na eklatantom historijskom falsifikatu. Ovaj projekt je na snazi i danas, kako na Balkanu, tako i u međunarodnim okvirima. U novije vrijeme najpoznatiji eksponenti islamofobie i anti-islamizma su nobelovci Ivo Andrić, Harold Pinter i Peter Handke.

10. Koji su strateški ciljevi i neposredni efekti mita o “prisilnoj islamizaciji”?
Osnovni strateški cilj je uspostvljanje režima na osnovi nacionalne i vjerske supremacije, utemeljene na stvaranju anti-islamaskog raspoloženja, stigmatizaciji i morqalnoj diskvalifikaciji lokalnog muslimanskog stanovništva (Bošnjaka i Albanaca), i trajnoj ideološkoj, kulturološkoj i nacionalnoj supremaciji nad muslimanskim stanovništvom. Neposredni efekti su posebno vidljivi u generalnoj rasprostranjenosti dramatično negativnih stereotipa prema muslimanima, diskriminaciji lokalnih muslimana (Albanaca, Bošnjaka, Roma), sistematski podržano medijumskim naglašavanim konfrontacijama i generiranjem potencijalnih incidenata, formiranje kolektivne psihologije submisivnosti i kompleksa inferiornosti kod muslimana i proporcionalno naglašene kolektivne arogancije i kompleksa superiornosti kod hrišćanskog stanlvništva, kao matrica koje funkcionira nezavisno od sposobnosti, obrazovanja i socijalnog statusa pripadnika ovih religija, u svim državama savremenog Balkana.

11. Zašto je nužno odbacivanje mita o “prisilnoj islamizaciji”?
Uvriježenost ovog mita glavni je generator ideoloŠki kreirane i sistematski promovisane socijalne, psihološke i kulturološke distance hrišćanskog i muslimanskog stanovništva koja već generacijama postoji među njima. Kontinuirano aktueliziranje ovog mita kroz politički govor, preko školske lektire, književnosti, TV i radio programa, mejnstrim medija i socijalnih mreža u svakoj novoj generaciji obnavlja ove mitove. Jedini načun da se uspostavi uzajamno poštovanje na nacionalnoj, etničkoj, kulturnoj i religijskoj osnovi jeste potpuno odbacivanje na svim nivoima i iz svih sredstava komunikacije mita o “prisilnoj islamizaciji” iz kog se račva i izmišljena priča o krivcima i pravednicima, i adamantnim i prevrtljivim. Upravo na ovom mitu, svaka nova generacija ovih društava proživljava duboku socijalno psihološku traumu: jedan dio (muslimanski) strada od kompleksa kolektivne molralne inferiornosti i krivice, kao i od sindroma religijske i kulturne retrogradnosti, dok drugi dio (hrišćanski), pati od kompleksa kolektivne moralne superiornosti i pravednosti, uz naglašen sindrom religiujske u kulturne progresivnosti. Samo definitivnim i trajnim prekidom ovog ideološki saturiranog dotoka, moguće je isušiti močvaru zagađenu animozitetom i posijati tako stvoreno tlo sjemenom uzajamnog povjerenja i poštovanja.

12. Koliko dugo i na kolikom prostoru je Islam prisutan u Evropi?
Islam je prvi put prihvaćen u Evropi 653 godine, u emirate na Kavkazu (navesti). Već sredinom 7. Vijeka proširio se na Kooar, da bi se za manje od jednog stoljeća, kroz različite forme uspostavio kao državni društveni i politički sistem na svim velikim ostrvima u cijelo Mediteranu! Cijeli ovaj period obiležen je postojanjem Al Andalusa i Osmanli Devlet, dvije islamske evropske države koje su stoljećima bile najprosvećenije, najrazvijenije i najmoćnije država Evrope, od kojih je Andaluzija postojala gotovo 800 godina (711-1492), a Osmanlijska carevina je bila prisutna na tlu Evrope preko 560 godina (1358-1923), a od tda do danas kao Republika Turska. Treba naglasiti da je u mnogim dijelovima Evrope Islam bio prisutan stoljećima prije nego što se hriščanstvo proširilo na cijelu Evropu. Tako na primjer, Britanska Ostrva, skandinavijske zemlje, dijelovi Njemaćke, Poljske, Rusije, Češka. Slovačka, Mađarska . počinju prelaziti u hrišćanstvo tek početkom 11. Vijeka, u vrijeme kada je islamska država El Andalus postojala več punih 300 godina i u to vrijeme predstasvljala najmoćniju državu Evrope!

13. Da li je islam neizbrisivi palimpsest navodno monokulturne Evrope?
Jeste. !4 stoljeća taložili su se neizibrisivi slojevi tog palimpsesta (vidi Ferid Muhić, Islamski identitet Evrope, 2011)

14. Zašto je Bosna paradigma multi-kulturne i multi-konfesionalne Evrope?
Zato što je po svojoj konfesionalnoj i kulturološkoj strukturi bio snažno naglašen islamski karakter, koji je već punih 1300 godina integralni dio kulturnog identiteta Evrope. Gdje god se, makar i lokalno zadržao veći procent muslimanskog stanovništva, zardžala se i multikulturana i multikonfesionalna tolerancija kakva je vladala u svim dijelovima Evrope u kojima je islamska država bila realnost. Kroz svo to vrijeme, inter-religijsk, inter etnički i iter-kuturni odnosi bili su relaksirani. Ovo se dodatno potvrđuje u savremenoj BiH. U dijelovima u kojima većinski dio stanovništva čine Bošnjaci islamske vjeroispovijesti, društvenu realnost karakteriše upravo ova paradgima karakteristična nekada za veliki dio Evrope. U RS ta paradigm je praktično iščezla, vjerska, kulturna i jezička supremacija je na djelu, Bosanski jezik nije priznat. Državni simboli su svuda, u političkim institucijama, javnom životu, pa i u osnovnom obrazovanju jednostrano i isključivo srpski i ortodoksni: Sveti Sava, ćirilica, državni praznik je usvojen nasuprot odluka Ustavnog suda BiH i međunarodnog visokog predstavnika.

Nastavlja se...